Hợp đồng dân sự và thương mại: điểm chung và giao dịch hỗn hợp

1. Điểm chung: cùng bản chất thỏa thuận

Mọi hợp đồng, dù dân sự hay thương mại, đều phải đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự.

a) Chủ thể: có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch

b) Ý chí: hoàn toàn tự nguyện

c) Nội dung, mục đích: không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội

d) Hình thức: tuân thủ khi luật có quy định (Điều 117 Bộ luật Dân sự)

Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thiện chí, trung thực cũng áp dụng chung cho cả hai loại hợp đồng.

2. Điểm khác: quy tắc áp dụng

Sự khác biệt nằm ở các quy tắc chuyên biệt mà Luật Thương mại đặt ra cho thương nhân.

Luật Thương mại có các quy định riêng về mức phạt vi phạm tối đa 8%, thời hiệu khởi kiện 2 năm, các chế tài tạm ngừng, đình chỉ thực hiện hợp đồng, lãi chậm trả, và các hoạt động thương mại đặc thù như đại lý, môi giới, ủy thác, nhượng quyền. Bộ luật Dân sự đóng vai trò luật chung, áp dụng cho những vấn đề Luật Thương mại không quy định.

3. Giao dịch hỗn hợp: khi một bên không phải thương nhân

Đây là trường hợp thường gặp: doanh nghiệp bán hàng, cung cấp dịch vụ cho cá nhân, hộ gia đình.

Như vậy, quyền lựa chọn thuộc về bên không nhằm mục đích sinh lợi. Nếu bên này không chọn áp dụng Luật Thương mại, giao dịch được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự; khi đó mức phạt do các bên thỏa thuận và thời hiệu khởi kiện là 03 năm. Với giao dịch giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng, doanh nghiệp còn phải tuân thủ Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng số 19/2023/QH15.

4. Số liệu thực tiễn

Tranh chấp hợp đồng chiếm tỷ trọng lớn trong hoạt động tài phán.

a) Năm 2025, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) thụ lý 532 vụ tranh chấp mới, tăng 11,2%; mua bán hàng hóa chiếm 24%, xây dựng 23%, bất động sản 20%

b) Năm 2025, các Tòa án thụ lý 683.341 vụ việc các loại, giải quyết 618.341 vụ việc, đạt 90,49%

5. Lưu ý

Từ các quy định trên, có thể rút ra một số lưu ý cho doanh nghiệp như sau.

a) Với giao dịch hỗn hợp, nên ghi rõ trong hợp đồng việc bên không phải thương nhân có chọn áp dụng Luật Thương mại hay không

b) Không mặc định áp dụng mức phạt, thời hiệu của Luật Thương mại cho mọi hợp đồng doanh nghiệp ký

c) Hợp đồng mẫu với người tiêu dùng cần rà soát theo quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Nguồn số liệu, vụ việc: VIAC, Thống kê hoạt động giải quyết tranh chấp năm 2025 (12/5/2026); Báo Thanh Tra dẫn báo cáo công tác Tòa án nhân dân.