Quy định về giao dịch bị coi là vô hiệu khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản

Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2026; Nghị quyết có hiệu lực thi hành từ ngày 01/6/2026. Quy định nhằm ngăn chặn việc tẩu tán tài sản và bảo đảm thanh toán công bằng giữa các chủ nợ.

1. Giao dịch trong thời hạn 06 tháng

Luật xác định cụ thể các loại giao dịch bị coi là vô hiệu nếu được thực hiện trong khoảng thời gian trước khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản.

Giao dịch của doanh nghiệp, hợp tác xã được thực hiện trong thời gian 06 tháng trước ngày Tòa án ra quyết định mở thủ tục phá sản bị coi là vô hiệu nếu thuộc một trong các trường hợp sau (khoản 1 Điều 49):

a) Giao dịch liên quan đến chuyển nhượng tài sản không theo giá thị trường;

b) Chuyển khoản nợ không có bảo đảm thành nợ có bảo đảm hoặc có bảo đảm một phần bằng tài sản của doanh nghiệp, hợp tác xã;

c) Thanh toán hoặc bù trừ có lợi cho một chủ nợ đối với khoản nợ chưa đến hạn hoặc với số tiền lớn hơn khoản nợ đến hạn;

d) Tặng cho tài sản;

đ) Giao dịch không nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận của doanh nghiệp, hợp tác xã;

e) Giao dịch khác nhằm mục đích tẩu tán tài sản của doanh nghiệp, hợp tác xã.

2. Giao dịch với người có liên quan

Với giao dịch giữa doanh nghiệp và người có liên quan, thời gian rà soát được kéo dài gấp ba lần.

Đối với giao dịch của doanh nghiệp, hợp tác xã thực hiện với người có liên quan, thời hạn xem xét giao dịch vô hiệu là 18 tháng trước ngày Tòa án ra quyết định mở thủ tục phá sản (Điều 49).

3. Các trường hợp không bị coi là vô hiệu

Không phải mọi giao dịch trong thời gian rà soát đều bị vô hiệu; Nghị quyết hướng dẫn loại trừ một số trường hợp.

Nghị quyết số 02/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn: giao dịch thuộc các điểm a, b, c, d và đ khoản 1 Điều 49 không bị coi là vô hiệu nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

a) Khuyến mại theo quy định của pháp luật về thương mại; tặng thưởng cho người lao động theo quy định của pháp luật về lao động.

b) Hoạt động từ thiện của doanh nghiệp, hợp tác xã theo đúng quy định của pháp luật.

c) Giao dịch được Hội nghị chủ nợ công nhận là để bảo toàn, tối ưu giá trị tài sản của doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc không có mục đích tẩu tán tài sản.

4. Thẩm quyền đề nghị và cấm tẩu tán tài sản

Việc phát hiện và xử lý giao dịch vô hiệu được giao cho chủ thể quản lý tài sản của doanh nghiệp.

Quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản có quyền đề nghị Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu (Điều 50). Tòa án gửi quyết định tuyên bố giao dịch vô hiệu cho doanh nghiệp, hợp tác xã, các đương sự, cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, Quản tài viên, Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp và cơ quan thi hành án (Nghị quyết số 02/2026/NQ-HĐTP). Tài sản thu hồi từ giao dịch vô hiệu được nhập vào khối tài sản của doanh nghiệp để phân chia theo thứ tự luật định.

Hành vi che giấu, tẩu tán tài sản bị cấm trong suốt quá trình giải quyết vụ việc, kể cả giai đoạn phục hồi (khoản 2 Điều 42).

5. Số liệu thực tiễn

Hiệu quả thu hồi tài sản trong phá sản tại Việt Nam còn thấp; đây là lý do các quy định chống tẩu tán tài sản ngày càng được siết chặt.

a) Theo Báo cáo Doing Business 2020 của Ngân hàng Thế giới, chủ nợ có bảo đảm tại Việt Nam thu hồi bình quân 21,3 cent trên mỗi đô la Mỹ qua thủ tục phá sản, thời gian giải quyết bình quân 5 năm và chi phí 14,5% giá trị tài sản.

b) Từ ngày 01/01/2015 đến ngày 31/12/2023, cơ quan thi hành án dân sự thụ lý 324 vụ việc thi hành quyết định của Tòa án giải quyết phá sản với số tiền phải thi hành 2.198,8 tỷ đồng; tỷ lệ thi hành xong đạt 31,68% về việc và 87,90% về tiền.

c) Trong quá trình xây dựng Nghị quyết hướng dẫn, cơ quan soạn thảo ghi nhận thực tế đã xuất hiện nhiều trường hợp tẩu tán tài sản trước khi phá sản, gây thiệt hại cho chủ nợ và làm phức tạp quá trình giải quyết.

6. Lưu ý

Từ các quy định và số liệu nêu trên, có thể rút ra một số tác động và lưu ý đối với từng nhóm chủ thể như sau.

6.1. Đối với doanh nghiệp và người quản lý doanh nghiệp

a) Các giao dịch bán tài sản, cấn trừ nợ, bổ sung tài sản bảo đảm khi doanh nghiệp đang khó khăn có thể bị Quản tài viên rà soát ngược tới 18 tháng.

b) Doanh nghiệp nên lưu giữ chứng cứ định giá và mục đích kinh doanh của từng giao dịch lớn trong giai đoạn khó khăn tài chính.

c) Giao dịch có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản của chủ nợ có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự ngoài hậu quả vô hiệu.

6.2. Đối với chủ nợ và đối tác

a) Khoản thanh toán trước hạn hoặc tài sản bảo đảm bổ sung nhận từ doanh nghiệp có dấu hiệu mất khả năng thanh toán có thể bị yêu cầu hoàn trả.

b) Đối tác mua tài sản nên kiểm tra tình trạng tài chính của bên bán và bảo đảm giá giao dịch phù hợp với giá thị trường.

Nguồn số liệu: World Bank, Doing Business 2020 – Vietnam; VnEconomy (27/8/2024) dẫn thống kê của Bộ Tư pháp; VOH (27/02/2026); Tạp chí Luật sư Việt Nam (06/8/2026).

Tác giả: LS. Nguyễn Hữu Hiệp